W otoczeniu Karola Nawrockiego coraz mocniej wybrzmiewa temat nowej konstytucji. Największe poruszenie wywołała jednak propozycja, aby prezydent mógł raz w roku rozwiązać Sejm. Taki pomysł oznaczałby radykalne przesunięcie równowagi między najważniejszymi ośrodkami władzy.
Koncepcję przedstawił Krzysztof Szczucki z PiS, wskazując na potrzebę dyscyplinowania parlamentu. Eksperci ostrzegają, że bez przebudowy całego systemu mogłoby to naruszyć zasadę równowagi władz. Debata pokazuje, że zapowiedź nowej konstytucji przestaje być hasłem, a zaczyna dotykać konkretnych kompetencji prezydenta.
Nowa konstytucja stała się politycznym projektem Nawrockiego
Karol Nawrocki już w pierwszym orędziu po zaprzysiężeniu mówił o potrzebie nowej konstytucji. Uzasadniał to przekonaniem, że obecna ustawa zasadnicza pochodzi z innej epoki politycznej. W jego opowieści państwo ma wymagać nie tylko korekt, lecz głębszej przebudowy.
Symbolicznym początkiem tego planu były uroczystości na Zamku Królewskim zorganizowane 3 maja. Wtedy powołano pierwszych członków Rady Nowej Konstytucji. W składzie znaleźli się między innymi prof. Ryszard Legutko, Marek Jurek i Julia Przyłębska.
Zespół ma pracować nad projektem określanym jako konstytucja nowej generacji 2030 roku. Już sama nazwa wskazuje, że nie chodzi o kosmetykę obecnych przepisów. Nawrocki chce zbudować wokół tej idei długoterminową polityczną narrację.
Prezydent podkreśla przy tym szacunek dla konstytucji z 1997 roku, ale równocześnie przedstawia ją jako dokument niewystarczający wobec obecnych wyzwań. To wygodna formuła polityczna, bo pozwala krytykować system bez otwartego odrzucania jego fundamentów. Spór zaczyna się jednak wtedy, gdy pojawiają się konkretne propozycje nowych uprawnień.
Pomysł rozwiązania Sejmu zmienia ciężar całej debaty
Największe emocje wywołała koncepcja przedstawiona przez Krzysztofa Szczuckiego. Polityk PiS zaproponował, aby prezydent mógł raz w roku rozwiązać Sejm. Zaznaczył, że głowa państwa nie musiałaby z tego prawa korzystać, ale samo narzędzie istniałoby w konstytucji.
Taki mechanizm byłby jedną z najpoważniejszych zmian w polskim ustroju po 1989 roku. Obecnie prezydent nie ma swobodnego prawa skracania kadencji parlamentu według własnej oceny politycznej. Wprowadzenie takiej kompetencji uczyniłoby z Pałacu Prezydenckiego znacznie silniejszy ośrodek władzy.
Szczucki tłumaczył, że chodzi o dyscyplinowanie parlamentu i przeciwdziałanie obstrukcji. Wskazywał między innymi na problemy wokół powoływania sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz działania marszałka Sejmu. W tej logice prezydent miałby stać się arbitrem zdolnym do przełamywania politycznego impasu.
Krytycy widzą w tym jednak coś znacznie groźniejszego. Jeśli jedna osoba mogłaby co roku grozić Sejmowi rozwiązaniem, parlament działałby pod stałą presją Pałacu Prezydenckiego. To zmieniłoby nie tylko procedury, ale cały psychologiczny układ sił w państwie.
Eksperci wskazują na ryzyko zachwiania równowagi władz
Konstytucjonalistka Joanna Juchniewicz zwróciła uwagę, że takie rozwiązanie bez szerszych zmian mogłoby poważnie zachwiać zasadą równowagi władz. To kluczowy punkt sporu, bo polski model opiera się na wzajemnym ograniczaniu rządu, parlamentu i prezydenta. Dodanie jednej silnej kompetencji może rozregulować całą konstrukcję.
Inaczej wyglądałaby sytuacja, gdyby Polska świadomie przeszła w stronę systemu prezydenckiego. W takim modelu głowa państwa ma mocniejszy mandat i większe uprawnienia wykonawcze. Wtedy prawo rozwiązania parlamentu mogłoby być elementem spójnej przebudowy, a nie pojedynczym dodatkiem.
Problem polega na tym, że propozycja pojawia się w bardzo gorącym kontekście politycznym. Nie brzmi jak akademicka dyskusja o modelach ustrojowych, lecz jak odpowiedź na bieżący konflikt z parlamentem. To sprawia, że przeciwnicy pomysłu od razu widzą w nim narzędzie partyjnej przewagi.
Każda zmiana konstytucji wymagałaby jednak bardzo szerokiego poparcia. Samo środowisko prezydenckie ani PiS nie mogą po prostu przepisać ustroju według własnego planu. Dlatego na razie propozycja działa przede wszystkim jako polityczny sygnał kierunku, w którym prawica chciałaby pchnąć debatę.
Sejm pod presją Pałacu oznaczałby nową polityczną rzeczywistość
Gdyby prezydent dostał prawo corocznego rozwiązania Sejmu, każdy większy konflikt mógłby kończyć się groźbą wyborów. Marszałek, większość parlamentarna i rząd musieliby stale kalkulować reakcję głowy państwa. To przesunęłoby centrum ciężkości z Wiejskiej w stronę Pałacu Prezydenckiego.
Zwolennicy pomysłu mogą przekonywać, że taki bat na parlament poprawiłby sprawność państwa. Jeżeli Sejm blokuje ważne decyzje, prezydent mógłby odwołać się do wyborców. W teorii brzmi to jak mechanizm odświeżania mandatu politycznego.
W praktyce łatwo wyobrazić sobie także odwrotny efekt. Groźba rozwiązania Sejmu mogłaby destabilizować rząd, osłabiać kompromisy i wzmacniać kampanijny tryb polityki. Posłowie zamiast pracować nad ustawami, mogliby żyć w permanentnym oczekiwaniu na decyzję prezydenta.
Najwięcej zależałoby od tego, kto pełni urząd i jak interpretuje własną rolę. Jeżeli prezydent uważa się za głównego rozgrywającego w państwie, nowe uprawnienie stałoby się potężną bronią. Dlatego właśnie ta propozycja tak szybko wywołała ustrojowy alarm.
Debata o konstytucji dopiero się zaczyna
Nawrocki buduje swój projekt wokół hasła modernizacji państwa. Taki język może trafiać do wyborców zmęczonych konfliktami instytucjonalnymi i prawnym chaosem. Problem w tym, że modernizacja może oznaczać bardzo różne rzeczy, od uporządkowania przepisów po radykalne wzmocnienie jednej władzy.
Rada Nowej Konstytucji ma nadać temu procesowi formalny kształt. Jej skład pokazuje, że projekt będzie osadzony w konserwatywnym i prawicowym myśleniu o państwie. To z góry zapowiada ostre spory z obecną większością parlamentarną.
Najbliższe miesiące pokażą, czy pomysł rozwiązania Sejmu pozostanie jedynie medialnym balonem próbnym. Może też stać się jednym z filarów prawicowej propozycji ustrojowej na kolejne lata. W obu przypadkach sam fakt jego pojawienia się zmienia temperaturę debaty.
Polska polityka dostała sygnał, że walka o konstytucję może dotyczyć nie ogólnych wartości, lecz twardych narzędzi władzy. Prawo prezydenta do rozwiązania Sejmu byłoby jednym z najmocniejszych takich narzędzi. Dlatego ta sprawa nie zniknie tak łatwo z publicznej dyskusji.
